Lichttherapie: hoe werkt het en wat zegt de wetenschap?

Lichttherapie is een wetenschappelijk onderbouwde behandeling die steeds meer erkenning krijgt voor het aanpakken van psychologische en slaapgerelateerde stoornissen. In dit artikel duiken we diep in de werking, toepassingen en wetenschappelijke basis van lichttherapie.

Wat is de impact van lichttherapie op slaap?

Lichttherapie heeft een invloed op onze biologische klok door blootstelling aan speciaal ontworpen lichtbronnen. Dit kunstlicht, meestal helder wit-blauw met een intensiteit van ongeveer 10.000 lux, remt ’s ochtends de aanmaak van melatonine, het hormoon dat je slaperig maakt, en zet zo je biologische klok gelijk. Licht speelt daarnaast mee in de regeling van je stemming. Australische onderzoekers zagen bij 101 gezonde mannen dat de hersenen in de winter minder serotonine aanmaakten, en meer naarmate er die dag meer zonuren waren (Lambert e.a., 2002). Dat is een verband bij gezonde mannen, nog geen bewijs dat lichttherapie bij iedereen zo werkt. Het resetten van je slaap-waakritme kan wel leiden tot verbeteringen in stemming, energie en slaapkwaliteit. Het licht komt van een lichtbril of een lightbox die je op een tafel kan plaatsen.

Lichttherapie werkt via verbindingen tussen het netvlies in het oog en specifieke hersengebieden. Gewone binnenverlichting is hiervoor niet voldoende: een standaard tafellamp biedt slechts 300 lux, terwijl kantoorverlichting rond de 500 lux ligt volgens de Europese normen (NBN-EN 12464-1). Daarom worden gespecialiseerde lampen of lichtbrillen gebruikt om het gewenste therapeutische effect te bereiken.

Wanneer is lichttherapie het meest effectief?

Een van de meest bekende toepassingen van lichttherapie is bij seizoensgebonden affectieve stoornis (afgekort SAD), ook wel winterdepressie genoemd.

Hoe vaak komt winterdepressie voor? Een recente wereldwijde analyse van 24 studies met samen bijna 33.000 deelnemers komt uit op ongeveer 5% met een winterdepressie, en nog eens ongeveer 9% met een mildere winterdip. Hoe verder je van de evenaar woont, hoe vaker het voorkomt (Kim e.a., 2025). De cijfers verschillen sterk per land en per meetmethode: een overzicht van twintig studies vond schattingen van 0 tot bijna 10% (Magnusson, 2000). Een winterdip is dus veel gewoner dan een echte winterdepressie. Winterdepressie wordt gekenmerkt door depressieve klachten zoals vermoeidheid, somberheid en een verhoogde slaapbehoefte tijdens de donkere wintermaanden.

De oorzaak ligt in een gebrek aan natuurlijk daglicht, wat leidt tot een hormonale onbalans: minder serotonine en meer melatonine. Lichttherapie helpt deze balans te herstellen en wordt beschouwd als een standaardbehandeling voor SAD. In de Canadese CAN-SAD-studie werkte lichttherapie bij winterdepressie even goed als het antidepressivum fluoxetine (Lam e.a., 2006). De bijwerkingen van lichttherapie zijn meestal mild en tijdelijk, zoals hoofdpijn of vermoeide ogen. Veel gebruikers rapporteren al binnen enkele dagen een verbetering van hun stemming en energieniveau.

Naarmate je dichter bij de evenaar woont, neemt de kans op winterdepressie af. Hoe dichter bij de polen, hoe groter de kans op SAD.

Ook wanneer je gediagnosticeerd bent met Delayed Sleep Phase Disorder (DSPD), of vrij vertaald wanneer je slaapfases verschoven zijn, kan lichttherapie verlichting brengen.

En nachtwerk? Daar is het beeld minder rooskleurig dan vaak wordt beweerd. In twee Nederlandse studies droegen nachtwerkers tijdens hun dienst een lichtbril: 23 verpleegkundigen in een ziekenhuis (Aarts e.a., 2020) en 86 beveiligers (Helmhout e.a., 2022). In geen van beide studies waren ze minder slaperig of minder vermoeid dan zonder bril of met een placebobril. Werk je in ploegen, dan heb je meer aan een goed plan voor licht en donker: veel fel licht in de eerste helft van de nacht, en na je dienst juist een zonnebril op weg naar huis en een volledig verduisterde slaapkamer.

	Ochtendmens	Avondmens
Uitdaging	Te vroeg moe in de avond	Niet uit bed kunnen in de ochtend
Lichttherapie moment	Namiddag of vroege avond	Direct na ontwaken
Zomeruur tip	Verschuif 2 dagen vooraf met ca. 15 min.	Start week vooraf met ca. 10 min per dag
Winteruur tip	verleng de dag, week vooraf 15 min. per dag	Bewaak ritme, hou je bedtijd aan

Helpt lichttherapie ook bij andere aandoeningen?

Hoewel lichttherapie vooral bekend is als behandeling voor winterdepressie, heeft onderzoek aangetoond dat het ook effectief kan zijn bij andere aandoeningen:

• Niet-seizoensgebonden depressie: Hoewel het bewijs hier beperkter is, wordt lichttherapie soms overwogen wanneer medicatie niet effectief is of ongewenste bijwerkingen heeft.
• Bipolaire stoornis: Studies tonen aan dat lichttherapie kan helpen bij bipolaire depressie zonder het risico op (hypo)manie te verhogen. Het wordt beschouwd als een derdelijns behandelingsoptie.
• Slaapstoornissen: Lichttherapie kan helpen bij problemen zoals ploegendienststoornis, jetlag en uitgesteld slaapfase-syndroom.
• Ziekte van Parkinson: Slaapproblemen en slaperigheid overdag komen bij Parkinson heel vaak voor. In een kleine gerandomiseerde studie van het Radboudumc droegen 30 mensen met Parkinson twee weken lang, twee keer per dag een uur, een lichtbril met blauw licht of een placebobril met rode glazen zonder licht. Wie blauw licht kreeg, sliep volgens eigen vragenlijsten beter en was overdag minder slaperig: het aandeel met duidelijke slaperigheid daalde van 50% naar 7% (Śmiłowska e.a., 2026). Na twee weken was het verschil met de placebogroep nog niet significant, drie weken later wel. Het is veelbelovend, maar het blijft een klein onderzoek: de deelnemers konden aan de kleur van de glazen mogelijk zien welke bril ze hadden, en slaap werd alleen met vragenlijsten gemeten. De studie gebruikte de ProPeaq-lichtbril, die de fabrikant gratis ter beschikking stelde. Volgens de onderzoekers had de fabrikant geen rol in de opzet of de analyse. Heb je Parkinson en slaap je slecht? Bespreek lichttherapie dan eerst met je neuroloog.
• ADHD-gerelateerde slaapproblemen: Bij kinderen met ADHD worden slaapproblemen vaak verergerd door medicatie of gedragskenmerken. Onderzoek suggereert dat lichttherapie kan bijdragen aan een betere slaapkwaliteit en mogelijk zelfs ADHD-symptomen kan verminderen.
• Dermatologische aandoeningen: Dermatologen passen lichttherapie al enkele decennia succesvol toe als behandelmethode bij een verscheidenheid aan huidaandoeningen zoals psoriasis, eczeem, vitiligo en uremische jeuk. Lichttherapie is trouwens ontstaan in de huidgeneeskunde: de Deense arts Niels Ryberg Finsen kreeg in 1903 de Nobelprijs voor Geneeskunde voor zijn lichtbehandeling van huidtuberculose.

Hoe gebruik je een lichtbril?

We geven je graag enkele praktische tips voor het gebruik van lichttherapie wanneer je een winterdip ervaart en te weinig daglicht je neerslachtig maakt of wanneer je een jetlag hebt. Ook ouderen die wat lastiger in beweging komen en daardoor niet vaak genoeg buiten komen of mensen die werken in een matig verlichte werkomgeving hebben baat bij deze tips:

• Gebruik een lichtbril of lamp gedurende 30 minuten direct na het ontwaken om je biologische klok te activeren (avondmens) of late middag (ochtendmens).
• Bij activiteiten later op de avond kan, voor die dag, extra gebruik rond 16.00 uur nuttig zijn.
• Combineer ochtendlicht eventueel met het gebruik van oranje brillen die fel licht in de avond blokkeren, zodat de aanmaak van melatonine ’s avonds wordt gestimuleerd.

In klinische settings wordt meestal een gestructureerd protocol gevolgd, bijvoorbeeld dagelijks 45 minuten lichttherapie gedurende één week, vaak in een psychiatrische polikliniek.

Een lichtbril geeft veel minder licht dan een lamp van 10.000 lux. Dat kan, omdat hij vooral blauw licht gebruikt, rond 460 tot 480 nanometer: daar is je biologische klok het gevoeligst voor. Zo kan een kleine lichtbron dicht bij je ogen toch effect hebben (Śmiłowska e.a., 2026).

Een daglichtlamp gebruiken

• Gebruik de lamp 20 à 30 minuten per dag (bij 10.000 lux; minder sterke lampen langer, volg de gebruiksaanwijzing).
• Doe het bij voorkeur vroeg in de ochtend.
• Gebruik de lamp niet meer na zonsondergang, anders verschuift je slaapritme net in de verkeerde richting.

Slaapcoach Jürgen: “Ik gebruik zelf in de donkere maanden lichttherapie en merk dat het mij helpt. Maar mijn ervaring geldt niet voor iedereen. Twijfel je of het voor jou zinvol is? Overleg dan met je arts of een slaapspecialist.”

Heb je last van een vertraagd slaapfase afwijking, overleg dan altijd met je behandelende slaapspecialist. Maar in dat geval is het best mogelijk dat een lichtbril net wel ’s avonds wordt ingezet om het slaapritme te beïnvloeden.

Werk je in afwisselende dag -en nachtdiensten weet dan wanneer je best licht dempt of net licht versterkt. Gebruik geen lichtbril in de ochtend wanneer je na de nachtdienst wil gaan slapen. Integendeel vermijd fel licht, draag een zonnebril of oranje filterbril om fel licht te weren. Wil je tijdens een nachtdienst alerter blijven, zorg dan vooral voor fel licht op je werkplek in de eerste helft van de nacht. Een lichtbril kan daar een aanvulling op zijn, maar het bewijs dat hij bij nachtwerk echt helpt, is zwak (zie hierboven). Er zijn producten op de markt die met een app zijn verbonden, deze app begeleidt je en geeft aan wanneer je de lichttherapie best start en hoe lang.

Daglicht: de beste lichttherapie

De beste lichttherapie is gratis: naar buiten gaan. Op een zonnige dag krijg je buiten ongeveer 100.000 lux aan licht, en zelfs op een grijze dag is het buiten nog vele malen lichter dan binnen (300 à 500 lux).

Ga bij voorkeur ’s ochtends naar buiten. Hoe vroeger op de dag je daglicht krijgt, hoe beter je biologische klok zich instelt en hoe makkelijker je ’s avonds in slaap valt. Kies als het kan voor een wandeling in het groen: beweging, frisse lucht en natuur werken bovendien ontspannend.

• Zet je bureau of favoriete zetel dicht bij het raam.
• Zorg overdag voor goede verlichting binnen.
• Dim het licht 2 à 3 uur voor het slapengaan, zodat je lichaam melatonine kan aanmaken.

Is lichttherapie voor iedereen gezond?

Laat ons even beginnen bij het begin, want de oorzaak ligt bij het gebrek aan natuurlijk daglicht gaven we al eerder aan. Je zou ook kunnen vragen is lichttherapie met lichtbrillen of extra lampen voor iedereen nodig? Nee dus! Neem vooral overdag voldoende daglicht binnen, het hoeft niet zonnig te zijn om al veel daglicht te krijgen. De beste lichttherapie is wat vaker naar buiten gaan overdag. En wanneer dat niet voldoende is kun je extra hulpmiddelen zeker overwegen.

Hoewel lichttherapie veelbelovend is wanneer je het correct toepast, zijn er enkele beperkingen:

• Het bewijs voor niet-seizoensgebonden depressie en ADHD-gerelateerde toepassingen is nog in ontwikkeling.
• Bij sommige aandoeningen blijft aanvullend onderzoek nodig om de effectiviteit verder te onderbouwen.

Toch biedt lichttherapie zeker een veilige optie voor veel mensen. Het aantal bijwerkingen die worden gerapporteerd, zijn eerder laag. Naarmate meer studies worden uitgevoerd, kunnen nieuwe toepassingen worden ontdekt en protocollen verder worden verfijnd.

Werk je in wisselende diensten of is je slaapritme verschoven, dan kan een goed plan voor licht en donker helpen; lichttherapie kan daar een onderdeel van zijn. Ook wanneer je wat ouder bent, moeilijker te been en daardoor wat verstoken blijft van daglicht is lichttherapie een goede strategie.

Conclusie – Hoe werkt lichttherapie?

Lichttherapie is een krachtige methode om stemmingsstoornissen en slaapproblemen aan te pakken door de biologische klok opnieuw af te stemmen. Of je nu worstelt met winterdepressie, slaapproblemen of andere gerelateerde aandoeningen, deze therapie biedt een wetenschappelijk onderbouwde oplossing die je eenvoudig in je dagelijkse routine kan integreren. Met de juiste begeleiding kan lichttherapie bijdragen aan een betere stemming, meer energie en gezondere slaapgewoonten.

Bronnen

• Aarts, M., Hartmeyer, S., Morsink, K., Kort, H., & de Kort, Y. (2020). Can special light glasses reduce sleepiness and improve sleep of nightshift workers? A placebo-controlled explorative field study. Clocks & Sleep, 2, 225-245.
• Helmhout, P.H., Timmerman, S., van Drongelen, A., & Bakker, E.W.P. (2022). The effectiveness of blue-light-emitting glasses in security guards exposed to night shift work on work-related and general fatigue: a randomised controlled cross-over study. Clocks & Sleep, 4(4), 675-687.
• Kim, K. e.a. (2025). Global prevalence of seasonal affective disorder by latitude: a systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 390. doi:10.1016/j.jad.2025.119807
• Lam, R.W., Levitt, A.J., Levitan, R.D., e.a. (2006). The Can-SAD study: a randomized controlled trial of the effectiveness of light therapy and fluoxetine in patients with winter seasonal affective disorder. American Journal of Psychiatry, 163(5), 805-812.
• Lambert, G.W., Reid, C., Kaye, D.M., Jennings, G.L., & Esler, M.D. (2002). Effect of sunlight and season on serotonin turnover in the brain. The Lancet, 360(9348), 1840-1842.
• Magnusson, A. (2000). An overview of epidemiological studies on seasonal affective disorder. Acta Psychiatrica Scandinavica, 101(3), 176-184.
• Śmiłowska, K., de Vries, N.M., Bloem, B.R., & van Wamelen, D.J. (2026). Blue light therapy delivered through light glasses improves sleep quality and daytime sleepiness in Parkinson’s disease: a randomized trial. Journal of Parkinson’s Disease. https://doi.org/10.1177/1877718X261468544

Lees ook: brillen die blauw licht filteren en wat winter- en zomertijd met je slaap doen.

Lichttherapie: veelgestelde vragen