Een opiniestuk in de Nederlandse krant Trouw zette de discussie nog eens op scherp: we zouden letterlijk op een tikkende chemische tijdbom slapen. Als slaapcoach en productontwikkelaar zie ik de onrust bij beddenwinkels en consumenten toenemen bij het verschijnen van berichten met zulke ronkende titels.
In dit pittige opiniestuk verklaart Marjolein Vaders, CEO van Bedaffair, dat we massaal op giftig schuimrubber slapen. Hiermee kaart ze een terechte bezorgdheid aan, laat ons daar duidelijk over zijn. Maar natuurlijk is ze ook betrokken partij. Niets mis mee, want dat ben ik eigenlijk ook, maar is wat ze zegt werkelijk zo ernstig? Is het echt zo moeilijk om een gifvrij matras te vinden? En moet het matras dan gemaakt zijn van natuurlijke materialen?
In dit artikel gaan we dieper in op matrasveiligheid, met inzichten van o.a. Centexbel, Europur, TU Delft en de UGent. Laten we alvast meegeven dat de soep niet zo heet wordt gegeten als ze wordt opgediend.
Schadelijke stoffen en chemicaliën in matrassen
De afkorting VOS staat voor Vluchtige Organische Stoffen. Deze stoffen zorgen bijvoorbeeld ook voor de bekende ‘nieuwe geur’ van een matras. Maar zijn ze gevaarlijk? Centexbel (Belgisch onderzoekscentrum) investeerde recent in extra meetapparaten om zelfs zeer vluchtige stoffen nog beter te kunnen meten. En ook de standaarden van OEKO-TEX® en van Europur (CertiPUR) erkennen dat gecertificeerde schuimmatrassen inderdaad vluchtige stoffen uitstoten. Tegelijkertijd wijzen ze allemaal op het feit dat deze concentraties dalen, binnen 72 uur tot bijna nul, zeker bij een goede ventilatie.
Voor 95% van de bevolking is ‘bijna nul’ prima, want voor hen is de impact verwaarloosbaar. Voor de overige ‘hoogsensitieve 5%’ (mensen met allergieën of chemische overgevoeligheid) daarentegen kan zelfs deze minimale uitstoot prikkelend werken.
Schuimen ontstaan nadat chemische bouwstenen, vaak afkomstig uit de petrochemie (aardgas, nafta) of biobased (soja, koolzaad …), een schuimproces in gang zetten. Het resultaat wordt uitgebreid gewassen, getest en gecontroleerd vooraleer het product verwerkt wordt in de matrassenindustrie.
De stelling dat schuimmatrassen per definitie ‘giftig’ zijn, negeert de strenge EU-normen en trekt ook de onderzoeksresultaten van certificaten in twijfel. Het is niet de aanwezigheid van chemie die telt, maar de emissie ervan, of anders gezegd: wat komt er daadwerkelijk vrij?
Voor de liefhebbers: de EU-normen vind je terug in REACH en worden opgevolgd door ECHA.
De meetlat voor een echt gifvrij matras
Productontwerpers gebruiken de R-ladder om, vanaf het productidee, problemen hogerop de ladder uit te sluiten. Voor hen zijn dus de eerste twee treden cruciaal. De hele R-ladder (Lansink) bestaat uit de volgende treden: Refuse, Rethink, Reduce, Reuse, Repair, Refurbish, Remanufacture, Repurpose, Recycle en Recover.
Momenteel bestaan er al heel wat materialen voor de matrasproductie die circulair kunnen worden toegepast. Zo is er bijvoorbeeld LDPE, een polymeer dat als een matrasvulling of afdeklaag wordt ingezet en na gebruik opnieuw verwerkt kan worden tot het oorspronkelijke product. Ook natuurlijke materialen zijn geschikt als circulaire materialen. Bepaalde matrasproducenten gebruiken hennep, paardenhaar, zijde en diverse wolsoorten als afdekking voor matrassen. Deze onderdelen van matrassen zijn na gebruik bovendien, meestal, biologisch afbreekbaar.
Matrassen zelf zouden, mits het juiste ontwerp, ook kunnen worden gerepareerd (Repair) of in de oorspronkelijke staat hersteld (Refurbish). De huidige economische realiteit is dat retail hier niet op gericht is. De focus ligt veelal op de verkoop van nieuwe matrassen. Maar hier liggen zeker kansen, zoals het bedrijf van Marjolein Vaders zelf ook aantoont. Vooral als de onderdelen bekend zijn, wordt herstellen eenvoudiger. Een digitaal productpaspoort (DPP) kan hier een belangrijke rol spelen.
Een groot obstakel voor een schoon matras is lijm. Traditionele matrassen zijn ‘verlijmde sandwiches’ van verschillende materialen. Dit maakt hoogwaardige recycling onmogelijk of wel heel erg moeilijk.
De toekomst is waarschijnlijk modulair. Matrassen waarbij lagen zijn geknoopt (tuften), vastgezet of verbonden met innovatieve technieken zoals lijmen van Niaga®, kunnen aan het einde van hun levensduur volledig uit elkaar gehaald worden. Zo blijft er een zuivere fractie over. De Belgische producent Revor en het Nederlandse Auping passen deze lijmtechnologie nu al toe.
Traceerbaarheid is zeer belangrijk en ook hier komt het belang van een digitaal productpaspoort naar voren. Enkel wanneer het individuele product tot zuivere onderdelen kan worden verwerkt en wanneer de juiste instructies voor ontmanteling beschikbaar zijn, is het mogelijk om minder of geen restfracties te hebben.
Daar heeft de opiniemaakster in het artikel van Trouw, in de huidige setting van de markt, zeker een punt. Maar het is niet zo eenvoudig om deze horde te nemen. De krachtige overtuiging dat het probleem opgelost is als we materialen selecteren die uit de biologische kringloop komen, stelt de zaken misschien net iets te rooskleurig. Maar dat er grondig iets moet veranderen is absoluut waar.
Zijn natuurlijke materialen altijd veilig?
Merken die inzetten op hennep, zijde, wol en paardenhaar, hebben een sterk verhaal. Deze materialen ventileren en isoleren veel beter en hebben krachtige vochtregulerende eigenschappen.
Maar wees je bewust dat elk verhaal ook nadelen kent. Dierlijke materialen (wol, haar) moeten intensief gereinigd worden om bacteriën en schimmels te voorkomen of bewerkt worden om een eindproduct compleet te maken:
- Wol wordt vaak gecarboniseerd (een proces met zwavelzuur) om hardnekkige plantresten te verwijderen.
- Paardenhaar wordt vaak nog ‘gebonden’ met latex. Als dit synthetische latex is, wordt er alsnog petrochemie toegevoegd aan een natuurproduct.
- Natuurlijke zijde wordt vaak verkregen door levende rupsen af te koken, de moerbeibladeren worden met pesticiden bewerkt en synthetische meststoffen vervuilen de grond. Een boeiende uitleg vind je hier.
Kortom, de milieu-impact van natuurlijke materialen kan best groot zijn. Ook hier worden chemische stoffen of processen ingezet die in matrassen kunnen terechtkomen. Dus om ‘natuurlijk’ simpelweg als veilig te beschouwen, is te kort door de bocht.
Checklist: Hoe een veilig en gifvrij matras kiezen?
Laat je alvast niet leiden door angst, maar eerder door certificaten, gedegen informatie en betrouwbare partners. Als een verkoper een claim maakt, vraag dan naar het certificaat bij de claim of scan het Digitale Productpaspoort (DPP) via het matraslabel.
Bekijk zeker eens de verschillende labels die aan een matras hangen. Ze hebben een betekenis en beschermen je gezondheid. Certificaten testen op de meest uiteenlopende zaken, zoals dierenwelzijn, het gebruik van kankerverwekkende stoffen, giftige chemicaliën, bodemverontreiniging, duurzaamheid en zo veel meer. Dit zijn enkele gekende labels die je mogelijk aan matrassen vindt:
| Label | Wat garandeert het? |
| OEKO-TEX® (Standard 100) | Vrij van schadelijke reststoffen in het textiel of schuim |
| CertiPUR (Europur) | Veiligheid en lage emissies in het gebruikte schuim |
| GOLS / GOTS | Biologische oorsprong van latex en textiel |
| FSC | Duurzame herkomst van o.a. hout en natuurlijk rubber |
Weet bij wie je een matras koopt!
Is slapen op een matras van schuim of schuimrubber gevaarlijk? Nee zeker niet, mits het product correct is geproduceerd, volgens de strikte Europese regels, en gecertificeerd is door erkende onderzoeksinstellingen of labels.
Als consument hoef je niet bang te zijn wanneer je een nieuw matras koopt. Wel mag je kritisch zijn op de transparantie van de fabrikant en weten bij wie je koopt. Binnenkort zal een breed ingevoerd digitaal productpaspoort zorgen voor meer transparantie.
Een goed matras is een investering in je gezondheid én de toekomst wanneer je weet wat je koopt.
